dit is het dossier:

Atul Gawande

© Boeklog 2005-2017. Alle rechten voorbehouden

 

Being Mortal ~ Atul Gawande

Rondom die ene zekerheid van het leven, dat het eindig is, veranderde nogal wat in de loop van de twintigste eeuw. De artsenstand kreeg ineens wel de mogelijkheid om vele tot dan toe tamelijk fatale aandoeningen te genezen. Plots werd ook zoiets als veiligheid belangrijk op het werk, en in het verkeer. Groeide de algemene welvaart daarnaast enorm, zodat sociale verbanden zich wijzigden.

Ineens werd het hier abnormaal om vader of moeder in huis te nemen tijdens hun laatste jaren.

De dood kwam daarmee op een almaar grotere afstand te staan. En vreemd genoeg: de waardigheid van ouderen eveneens.

Ik las Being Mortal van de Amerikaanse internist Atul Gawande over deze onderwerpen, en dat boek riep gemengde gevoelens op bij mij.

Enerzijds was het genadeloos goed. Want een prettig formulerend medicus weet nogal treffend te beschrijven wat ouder worden eigenlijk is. Wat er daarmee lichamelijk verandert, en geestelijk. En ook, wanneer dit verval intreedt.

Gaf hij zelfs waardevolle tips om te kunnen zien hoe het eigenlijk met iemand is. Kijk dan vooral naar hun voeten; want daar kunnen ze doorgaans niet meer goed bij. Als bij ouderen de voeten slecht verzorgd zijn, kan dit veel zeggen over hun staat van zijn.

Alleen is dit dus ook het boek van een medicus. En medici maken weliswaar meer doden mee in hun dagelijks werk dan vrijwel iedereen — op de begrafenisondernemers na. Alleen worden artsen nog altijd eerst opgeleid om mensen beter te maken.

Doen ze volgens Gawande ook nog veel te weinig van hen iets aan ouderengeneeskunde tijdens hun vorming.

Met als gevolg dat er nogal wat mishandeling plaatsvindt van oudere patiënten — omdat hen behandelingen opgedrongen worden die hun leven weliswaar vaak nog even rekken, maar de kwaliteit van dat leven ondertussen behoorlijk drastisch kunnen verminderen.

Een gegeven dat ik overigens ook al uit het werk van Bert Keizer had opgestoken.

Keizer stelt daarbij alleen altijd expliciet wat Gawande in Being Mortal veel implicieter verwoordt: dat de medische stand niet zo goed raad weet met de dood. En ik ben als lezer dan nog weer kritischer, ik verwijt Atul Gawande bijvoorbeeld zelfs te onnozel naar euthanasiewetten te kijken; omdat die er allereerst zijn gekomen om de doktoren te vrijwaren van moordaanklachten. En er hoogstens zijdelings kwamen om de rest van de mensheid ook nog te dienen.

Het is kortom jammer dat de medische stand zo veel te zeggen heeft over leven en dood — en dan al helemaal over de kwaliteit van dat leven op het einde — en tegelijk deze verantwoordelijkheid liever niet lijkt te hebben. Want ook Gawande doet net of een patiënt de reikwijdte kan begrijpen van een ingreep die een medicus voorstelt.

Dat maakt de vele ziektegeschiedenissen in dit boek vaak ook zo schrijnend. De auteur zal ze bedoeld hebben als portretten van indrukwekkende mensen, die totterdood hun waardigheid behielden. Terwijl ik toch enkel zie hoe aan patiënten behandelingen worden opgedrongen; enkel omdat de arts in hen het sprankje hoop ontwaart dat het allemaal nog goed kan komen.

Toegegeven, Gawande biedt hierover ook een tegenvoorbeeld. Zijn vader, die eveneens arts was, liet zich een hele tijd niet opereren aan een langzaam groeiende tumor in diens ruggenmerg; omdat de gevolgen als het mis zou gaan hem te groot waren. En dit besluit pakte redelijk goed uit.

Alleen blijft de conclusie over de betekenis van zijn vader’s wens, die daarmee tegen het advies inging van éen van de geraadpleegde specialisten, mij dan weer te impliciet in dit boek.

Is die dood daarom elders dan inmiddels zo’n taboe dat er enkel zo omfloerst over te schrijven is? Heeft Bert Keizer gewoon gelijk met zijn stelling dat Nederland decennia voorop ligt in begrip; omdat wij hier tenminste die euthanasiediscussies hebben gehad?

Atul Gawande, Being Mortal
Illness, Medicine, and What Matters in the End

282 pagina’s
Profile Books 2015, oorspronkelijk 2014

Checklist manifest ~ Atul Gawande

Gebruikt er iemand weleens het woord afvinklijst of afstreeplijst? Serieus? Ik betrap mijzelf er namelijk op wel bij voorkeur de werkwoorden als afvinken of wegstrepen te gebruiken, in plaats van checken of zelfs afchecken, terwijl checklist toch de enig juiste aanduiding blijft voor een lijst die dient ter controle of aan alle vereisten voldaan is.

Wellicht dat dit over tien twintig jaar anders is. Voorspelbaar is niets. Want tekstverwerker haalde het bijvoorbeeld wel in plaats van word processor. Terwijl rekenblad nog altijd een vreemd puristische aanduiding is voor wat iedereen altijd spreadheet noemt.

Het checklist manifest van de Amerikaanse internist Atul Gawande gaat over twee zaken. Hij vertelt de nog relatief korte geschiedenis van een nieuwe manier van denken, die het professionals helpt om fouten te voorkomen. En daarnaast is er zijn eigen verhaal; over hoe hij voor de WHO geprobeerd heeft om een standaard-checklist op te stellen voor chirurgische ingrepen. Zodat er minder fouten zullen worden gemaakt in de operatiekamers wereldwijd.

Dat medische verhaal heeft wel éen opvallende omissie wat mij betreft. Omdat altijd zo omfloerst in het nieuws komt hoeveel doden er nu werkelijk vallen door missers in het ziekenhuis. Als ik de ergste cijfers moet geloven, is incorrect medisch handelen in de VS de op twee na meest voorkomende doodsoorzaak. Alleen dan wel eentje die te zelden in de ‘normale’ lijstjes voorkomt.

Peter Bügel had me er lang geleden ook al op gewezen dat het dodental altijd drastisch daalt op het moment dat de doktoren gaan staken.

Gawande’s verhaal heeft evenwel een andere invalshoek. Voor hem werd steeds duidelijker dat chirurgie teamwerk is, waarin elk teamlid een ander direct moet kunnen corrigeren als deze de fout ingaat. De invoering van checklists bleek namelijk opvallend goed te helpen om iedereen medeverantwoordelijk te maken voor wat er allemaal gebeuren moest.

Moeilijkheden met de invoering van controlelijsten zijn er overigens volop. Zo blijkt het problematisch te zijn om tot een goede beknopte uitsplitsing te komen, waarop dan enkel de hoogst noodzakelijke taken staan. Checklists nalopen, mag namelijk niet te veel tijd kosten.

En ook is nog lang niet elke professional overtuigt van het nut van checklists. Chirurgen waren nu eenmaal decennia lang God in de operatiekamer. Die werden niet tegengesproken, zij waren almachtig. Terwijl ook chirurgen zonder checklist geen enkel overzicht hebben van wat er allemaal al met een patiënt gebeurd is, voor deze de operatiekamer wordt ingereden.

Ze menen te weten wat er allemaal moet zijn verricht, aan premedicatie bijvoorbeeld, alleen valt dit zonder goede lijst nooit te controleren.

Meest opvallend aan dit boek vond ik dat Atul Gawande’s pogingen om tot betere werkmethoden te komen nog zo nieuw zijn. Pas sinds deze eeuw wordt in ziekenhuizen serieus werk gemaakt van betere controlemechanismen en protocollen, als ik hem moet geloven.

Omdat de checklist immers al zo veel langer bestaat. Gawande beschrijft ook hoe de luchtvaart al in de jaren dertig methodiek probeerde aan te brengen in het werk van professionals. De vliegtuigen werden zo ingewikkeld dat ze domweg konden neerstorten als de piloot enkel afgaand op zijn ervaring alles klaar maakte voor de vlucht.

Boeing blijkt ook nog steeds enorme expertise te hebben in het opstellen van compacte checklists.

Atul Gawande, Het checklist manifest
Over de juiste manier van werken

206 pagina’s
Uitgeverij Nieuwezijds, 2010
vertaling door Henk Moerdijk van The Checklist Manifesto, 2009