dit is het dossier:

Stanislaw Jerzy Lec

© Boeklog 2005-2017. Alle rechten voorbehouden

 

Alle unfrisierte Gedanken ~ Stanisław Jerzy Lec

Van de meeste boeken blijft hoogstens een uitspraak of twee over. Waarom zou je dat procedé dan niet alvast omdraaien, en je beperken tot een aforisme of wat. Waarmee dat hele boek niet hoeft te worden geschreven?

Terloops staat deze uitspraak in Lec’s verzamelbundel Alle unfrisierte Gedanken — alleen dan scherper verwoord dan in mijn wijdlopige parafrase. En zulke naar zichzelf verwijzende regels zijn zeldzaam in dat boek. Wat ik jammer vind.

Als een man enkel slimme zinnetjes produceert, dan laten die uitspraken deels ook wel zien wat deze schrijver er voor eentje is. En toch was dat ditmaal net niet genoeg.

Lec noemde wat hij deed satire — alleen mag ik nu gaan reconstrueren waar dat satire op kan zijn geweest. Het leven? Nogal eens vermoedde ik verwijzingen te lezen naar het leven in een totalitaire staat; alleen, welke was dat dan?

Canneti schreef overigens dat het van alle grote aforisten leek of ze elkaar kenden. De hoeveelheid spitsvondigheid in een gegeven periode lijkt me ook eindig. Ongeacht land, of politiek stelsel.

Had Lec wel een roman geschreven, of desnoods een verhaal of wat, dan had ik hem beter kunnen doorgronden.

Nu restten me enkel wat biografische gegevens, die de samenstellers van Lec’s verzamelde werk me aanreikten. Stanisław Jerzy Lec [1909 — 1966] werd in Lemberg geboren, dat toen nog tot de Donau-monarchie behoorde, ging in Wenen naar school, en werd na de bezetting van Polen in een concentratiekamp gestopt. Hij was Joods. Na twee jaar lukte het om uit dat kamp te vluchten, waarna hij onderdook bij de Poolse partizanen.

Deze jaren, waarin hij constant in levensgevaar was, worden als bepalend gezien voor Lec’s blik op de wereld.

Na de oorlog werd hij diplomaat voor Polen, onder andere weer in Wenen, en leefde hij nog een tijdje in Israël.

Verder vertaalde Lec vele groten uit de klassieke Duitse literatuur naar het Pools — waarbij hij tot nogal wat van zijn uitspraken schijnt te zijn geïnspireerd. Wat dan weer verklaart dat Stanisław Jerzy Lec zo geliefd werd in Duitsland. Hij bracht ze daar de wijsheden uit hun eigen literatuur terug, alleen dan net wat anders verwoord, zo vermoed ik nu.

Lec’s Ongekamde gedachten waren al heel lang een favoriet van mij, in welke verzameling ook. Alleen komt dat enkel door de aforismen die me bij het lezen meteen pakken. De rest van de uitspraken — en dat is toch echt de overgrote meerderheid — passeert ongemerkt. Waardoor ik jaren later zo’n deeltje kan gaan lezen, en dan alles helemaal nieuw lijkt. En er zelfs een teleurstelling kan groeien over het niveau.

Pas als een bekende uitspraak langskomt, is dat dan het bewijs dat ik zo’n bundel eerder las.

En van sommige uitspraken moet ik dan bij het lezen zelfs toegeven die weleens in mijn eigen geschriften gebruikt te hebben — al dan niet licht bijgekleurd — zodat het me soms schokt om te zien dat ik daarmee onbewust plagiaat heb gepleegd. Zoals trouwens alle lezers en schrijvers dat zullen doen. Dwergen zijn we, op de schouders van giganten; om nog eens een beeld te lenen.

Alleen valt het bij andere schrijvers minder op als een regel uit hun werk zo in het geheugen blijft hangen dat deze eigen wordt. Bij een maker van aforismen zijn er alleen die zinnetjes maar.

Die meisten Menschen sind Mörder: sie töten einen Menschen. In sich selbst.

is bijvoorbeeld zo’n aforisme dat ik in talloze varianten gebruikt heb, zonder daarbij ooit aan Lec te denken.

Bewust plagiaat plegen, is overigens iets heel anders.

[ is vervolgd ]

Stanisław Jerzy Lec, Alle unfrisierte Gedanken
331 pagina’s
in: Stanisław Jerzy Lec, Sämtliche unfrisierte Gedanken
511 pagina’s
Sanssouci, 1996

Allerletzte unfrisierte Gedanken ~ Stanisław Jerzy Lec

Lec stierf in 1966. En tijdens zijn leven waren slechts enkele boekjes met Ongekamde gedachten uitgekomen. Titels als Letzte unfrisierte Gedanken of Spätlese unfrisierter Gedanken verschenen postuum. Waarbij de Duitse samensteller Karl Decedius zich baseren moest op aantekeningen.

Alleen zat er geen systeem in Lec’s notities. Bovendien leed hij aan de kwaal van elke schrijver die iets goeds wil maken. Van dezelfde uitspraken bestonden al gauw meerdere versies. Aanzetten, schetsen, en herformuleringen.

Allerletzte unfrisierte Gedanken kwam pas uit in 1996. Nadat Lec’s zoons een definitieve verzameling hadden gepubliceerd van hun vaders aforismen, in het Pools, en Decedius daarin tot zijn blijde verrassing toch nog weer uitspraken aantrof die hij niet kende.

En ik weet domweg niet of dit deeltje me ooit eerder onder ogen kwam. Al schreef ik eerder ook al dat dit bij de makers van aforismen als Stanisław Jerzy Lec niet heel veel uitmaakt. Boeken als deze zijn straffeloos om de tien jaar te herlezen.

Elk van zijn uitspraken biedt domweg een nieuwe start. Al blijft een nadeel dat de finish meteen daarop volgt.

En veel van Lec’s spitsvondigheden passeren zonder ook maar iets te raken. Terwijl ze een volgende keer misschien wel ineens treffen.

Terwijl, als hij wel iets toucheerde, dat dan vaak uitspraken en ideeën betreft die daarop zonder meer aangenomen worden. En zelfs later nog eens worden rondgestrooid als eigen wijsheid, zoals ik heb ontdekt.

Ik tekende uit de verzamelbundel ditmaal onder meer aan:

Es gab Zeiten, da man die Sklaven legal kaufen mußte. [11]

scheiding

Wenn Gerüchte alt werden, werden sie Mythos. [17]

scheiding

Die weißen Flecken sind von den Landkarten verschwunden. Sie siedelten in die Geschichtsbücher über. [33]

scheiding

Ich traf einen so unbelesenen Mann, daß er die Zitate aus Klassikern selbst erfinden musste. [50]

scheiding

Warum ich diese kurzen Scherze schreibe?
Weil mir Worte fehlen. [Ibidem]

scheiding

Tabus muß man vernichten, ohne sie zu berühren. [68]

scheiding

Ist das Denken eine gesellschaftliche Funktion oder eine des Hirns? [76]

scheiding

Die Geschichte lehrt, wie man sie fälscht. [Ibidem]

scheiding

Niemals wird die Satire ihr Examen bestehen. In der Jury sitzen ihre Objekte. [114]

scheiding

Kollektiver Irrtum ist leichter zu tragen. [161]

scheiding

Von der Mehrzahl der Werke bleiben nur die Zitate übrig. Ist es dann nicht besser, von Anfang an nur die Zitate aufzuschreiben? [193]

scheiding

Manche Gedanken lassen sich nicht aufschreiben. Nur denken. [200]

scheiding

Es ist kein Kunst, auf ein Ziel zu schießen, wenn es da ist. [228]

scheiding

Alle Menschen schauspielern. Auf das Repertoire kommt es an. [231]

scheiding

Schreibe so, dass du witzig bleibst, selbst wenn mann dich falsch verstanden haben sollte. [265]

scheiding

Ist der Aphorismus ein Urteil? Ja, entweder für oder gegen seinen Autor. [289]

scheiding

Natürlich könnte ich es auch einfach sagen. Nur bekäme ich dafür kein Honorar. [309]

scheiding

Es gibt Autoren, die den gähnenden Abgrund ihrer Leser für die eigene Tiefe halten. [312]

scheiding

Die reinsten Absichten eines Autors sind in seinem Sudelheft zu finden. [336]

scheiding

Nicht einmal Wörterbücher sind wörtlich zu nehmen. [349]

scheiding

In manchen Wörterbüchern fehlt das Ehrenwort. [363]

scheiding

Wer leichter vergisst, besteht das Lebensexamen besser. [385]

scheiding
Stanisław Jerzy Lec, Allerletzte unfrisierte Gedanken
pagina 333 – 398
in: Stanisław Jerzy Lec, Sämtliche unfrisierte Gedanken
511 pagina’s
Sanssouci, 1996