dit is het dossier:

Erika Mann

© Boeklog 2005-2018. Alle rechten voorbehouden

 

Familie Mann ~ Tilmann Lahme

Met de familie Mann had ik al eens een rite, in het voorjaar van 2013. Om het simpele gegeven dat bijna iedereen in dat gezin boeken schreef, op de moeder na. Waarop mij benieuwde of er iets was in al die publicaties waar ik verder nog wat mee kon, en ik me behoorlijk verdiept heb in levens en werk. Een lezer zoekt altijd naar nog weer nieuwe verten. Om die misschien een keer te verkennen.

Van Golo Mann had ik voordien de meeste boeken gelezen; vooral aan historisch werk. Van zijn oudste broer Klaus Mann is me dan weer niet duidelijk of ik behalve de film Mephisto ook de roman ken die daaraan ten grondslag lag. En met de krullendraaierij van Thomas Mann, de stamvader, is het altijd worstelen geweest. Een Nobelprijs literatuur garandeert niets over de houdbaarheid van boeken een kleine eeuw later.

In 2013 kwam daar ook woorden bij van de oudste dochter Erika, en de middelste dochter Monika.

Dus toen de biografie Die Manns verscheen begin 2015, en daar veel in de Duitstalige media over geschreven werd, heb ik lang overwogen om die uitgave te bestellen; om mijn belangstelling eerder. Alleen was de gebonden uitgave me te duur — mede gezien mijn onoverkomelijke problemen met de schrijversbiografie als genre — en kwam uit de recensies geen boek naar voren dat echt niet gemist mocht worden.

In de levens van Thomas Mann en zijn kinderen had ik me immers ook al ingelezen. Daarvan leken de hoofdlijnen me bekend. Hoeveel nieuws was mij daarover nog te vertellen?

Die Manns, door mij in de Nederlandse vertaling gelezen, is uiteindelijk ook niet meer dan een vlot vertelde familiekroniek, waarin de jaren van de twintigste eeuw razendsnel passeren. Weging van de boeken van alle gezinsleden blijft bijvoorbeeld uit. Tilmann Lahme bleef nergens al te lang bij stilstaan, dus had het inzoomen op zo’n detail ook een stijlbreuk opgeleverd.

Niettemin is het knap wat Lahme gepresteerd heeft. Hij had een overvolle cast aan personages, met die vader, de moeder, en hun zes kinderen; die allemaal op eigen wijze door de wereld hebben bewogen, en die onderling nogal eens strubbelingen hadden. En de schrijver heeft van al hun wederwaardigheden toch een goed lezend verhaal gemaakt; daarbij gretig gebruik makend van de briefcorrespondentie van het gezin onderling. Moest daar de evenementiële geschiedenis van de vorige eeuw nog eens dwars doorheen worden verteld.

Het boek begint als Thomas Mann [1875-1955] en zijn vrouw Katia Pringsheim [1883-1980] al vier kinderen hebben, en de Nobelprijs hem al spoedig zal worden toegedeeld. Het verhaal eindigt, logischerwijs, als éen voor éen alle protagonisten sterven.

Deze biografie zette me alleen vooral aan tot gedachten over de status van de kunstenaar; en wat daarin veranderde. Want het lijkt me uitgesloten dat ergens nog een auteur ooit zo op een schild wordt gehesen als Thomas Mann gebeurde. Zodat een heel land waarde aan zijn woorden hechtte; waardoor de Nazi’s weinig anders restte dan hem de Duitse nationaliteit af te nemen toen Mann zich te langen leste eindelijk tegen hen had uitgesproken. Zijn kinderen hadden hun stem daarover al jaren eerder laten horen.

En gezien de kloof in de tijd had Tilmann Lahme me juist ook over zo’n verschijnsel meer mogen vertellen. Hoe zat het nu precies met die verering van Schriftsteller in de Duitse cultuur? Moet ik die gelijk stellen aan de aanwezigheid alom in de media van grote filmsterren of beroepsvoetballers in onze spektakelmaatschappij — met als cruciaal verschil dat van schrijvers wel nog eens wijsheid werd verwacht? Was dat van een even ademloze aandacht gecombineerd met een eerbied van het soort dat nu niemand meer opbrengt?

Tilmann Lahme, De familie Mann
Geschiedenis van een gezin

480 pagina’s
De Arbeiderspers, 2017
vertaling door Ria van Hengel van: Die Manns, 2015

Mijn vader, de tovenaar ~ Erika Mann

Voornaamste conclusie over de briefwisseling tussen Erika Mann en haar ouders? Dat Thomas Mann dus niet altijd krullendraaiend schreef. De schrijfstijl van zijn romans was een bewust zo gekozen stijl.

Dit betekent daarmee dat Mann nooit tot mijn favoriete schrijvers zal kunnen behoren. Hij had domweg te veel woorden nodig. En daarmee blies hij voor mij valse lucht in zijn zinnen.

Tegelijk is er soms niets mooiers dan hoorbaar valse lucht om woorden. Het is mijn gebrek alleen dat ik zo zelden in de stemming ben om daar van te genieten.

Mijn vader, de tovenaar is verder een autobiografisch allegaartje. Het boek bevat een uitgeschreven radio-interview van veertig pagina’s. Er is een essay van Erika Mann [1905 — 1969] over het laatste levensjaar van haar vader van ongeveer dezelfde lengte — na de oorlog was zij vaak zijn persoonlijke secretaris. En de rest van deze uitgave bevat dus een selectie uit de briefwisseling tussen dochter en ouders.

De vertaler Paul Beers meldt over deze brieven dat ze nogal wat ironisch hoogdravende thuistaal bevatten, en daarmee tot de moeilijkste klussen hoorden die hij ooit had. Erika Mann was zeker na de oorlog ook de hofnar van Thomas Mann.

Uit die brieven kwam helaas het best over wat mij al bekend was uit de levensgeschiedenis van de familie Mann, maar waar de precieze details nog ontbraken. Zoals bij het dramatische telegram dat Erika vanuit Londen verstuurde, om te melden dat het schip waarmee zus Monika en haar man naar de VS zouden varen vergaan was. De echtgenoot stierf. Maar Monika is op dat moment veilig in een Schots ziekenhuis.

SHIP SUNK MONI SAVED LANYI LOST LEAVING TUESDAY FOR SMITHTON HOSPITAL GREENOCK SCOTLAND TO FETCH MONI PLEASE CABLE SEVENTYFIVE POUNDS MATFAIR LOVE
ERIKA AUDEN

Voornaamste reden om me in deze mensen te verdiepen, was nu eenmaal dat de autobiografie van Golo Mann onbevredigend eindigde; omdat hij ziek werd tijdens het schrijven van dat boek. Doordat hij me onvoldoende informeerde, werd van de weeromstuit interessant wat zijn hele familie onderging tussen 1933 en 1945. En daar blijkt dan nogal wat materiaal over te zijn — waarbij egodocumenten me meer interesseren dan de interpretatie van al deze verhalen door een biograaf.

Een uitgave als Mijn vader, de tovenaar is alleen wel een bijboek. Nuttig om het beeld aan te vullen dat er al is, over een schrijver of kunstenaar. Maar volstrekt ontoereikend om de kwaliteiten van zo iemand te verduidelijken.

Erika Mann, Mijn vader, de tovenaar
Herinneringen en brieven
Bezorgd door Irmela von der Lühe en Uwe Naumann
347 pagina’s
De Arbeiderspers, 2001
privé-domein nr. 243
vertaling door Paul Beers van: Mein Vater, der Zauberer, 1996