deze boeklogjes vormen het dossier:

de vijf boeken over Rabbit Angstrom van John Updike

© Boeklog 2005-2017. Alle rechten voorbehouden

 

Rabbit, Run ~ John Updike

Begin jaren zeventig zou Updike in een interview bekend hebben dat Rabbit, Run geïnspireerd was door de opzet van Ulysses. Van Joyce. Door het leven van éen gewone man in detail te bekijken, voor een roman, zou dat boek later meer te vertellen hebben dan enkel een verhaaltje.

Deze bekentenis is vervolgens door iedereen voor waar aangenomen. En omdat Rabbit, Run gevolgd werd door nog drie romans met dezelfde hoofdpersoon, die bovendien netjes om de tien jaar verschenen, heet Updike’s Rabbit-tetralogy ook een portret van de Verenigde Staten te geven — contemporaine geschiedschrijving te zijn, geïllustreerd door de details uit het leven van een alleman.

Nu pak ik liever meteen een geschiedenisboek als ik geschiedschrijving wil lezen. Mij interesseerde slechts of de vier Rabbit-romans nog altijd leesbare boeken zijn; en of ze werkelijk Updike’s belangrijkste erfenis vormen. Een eerdere poging om dat te begrijpen, leverde namelijk vrij weinig op. De boeken waren me altijd te lang.

Voor mij moet het zeker twintig jaar geleden zijn dat ik voor het laatst een Rabbit-roman las. Vraag me welke gedetailleerde herinneringen nog aan die vier boeken bestaan en het blijft stil.

Hoogstens wist ik de openingsscène van Rabbit, Run nog. Waarin de oud- schoolkampioen Harry Angstrom zijn nette jasje uitdoet, en zorgvuldig opvouwt, om mee te doen in een partijtje te basketballen met tieners op straat. Alleen hoeft die herinnering niet uit het lezen van de roman te stammen. Updike is daar namelijk later nog weleens op teruggekomen — om uit te leggen waarom hij zo filmisch wilde beginnen met het boek.

Bij het lezen wees verder niets erop dat ik Rabbit, Run al kende. Terwijl de vertaling nochtans in de kast staat, en dit exemplaar duidelijk toont ooit door mij te zijn doorgenomen.

Dus las ik een verhaal over wat inmiddels voor mij een jonge jongen is geworden, van zesentwintig. Getrouwd is hij met een alcoholiste, genaamd Janice. En als er ooit al iets was tussen die twee dan mist dat allang. Dat er al een kind is, en een tweede op komst, lijkt er evenmin toe te doen.

En deze Rabbit Angstrom doet het allerverbodenste. Op een vrijdagavond stapte hij in zijn auto, uit het huwelijk, met als doel om nooit meer terug te komen.

Alleen kwam hij toch terug. Maanden later. Nadat hij al die tijd met een andere vrouw, genaamd Ruth, in zonde had samengeleefd. Als Janice in het ziekenhuis ligt voor de bevalling van hun tweede kind is dat aanleiding genoeg om Ruth plotsklaps te verlaten, en terug te keren op het oude nest.

Vervolgens gebeurt er iets nogal dramatisch waardoor Rabbit Angstrom zijn Janice weer verlaat en terug naar Ruth wil. Om daar te horen dat hij ook haar zwanger heeft gemaakt.

Na lezing zie ik Updike’s bekentenis Joyce als inspiratiebron te hebben gezien ondertussen wat anders.

Ulysses is om meer dan éen reden bekend. Zo bevat het boek twee beruchte masturbatiescène’s — Bloom op het strand, Molly’s monoloog in het slotdeel — en alleen daarom al werd de roman in veel landen een tijd verboden. En ook Updike experimenteerde stevig met de taboes van zijn tijd in Rabbit, Run. De eerste Amerikaanse druk moest nog zorgvuldig gekuist worden van al te plastisch sexueel getinte beschrijvingen.

Dat een echtgenoot zijn vrouw verliet, kon natuurlijk al evenmin; en al helemaal niet omdat zij zwanger was.

Tegenwoordig zou dan weer een flink taboe zijn dat Janice stevig rookte en dronk tijdens haar zwangerschap. Toen telde dat nog niet.

Net zo zeer is het personage Harry ‘Rabbit’ Angstrom op het moment nog te gebruiken om te illustreren dat John Updike een vies sexistische man was, die geen vrouw geloofwaardig beschrijven kon.

Een oordeel over deze roman heb ik niet echt — dat volgt waarschijnlijk pas na de volgende delen uit de reeks te hebben gelezen. Het boek had zijn momenten, maar de hoofdpersoon is zo ongeveer éen van de saaiste mannen denkbaar uit de wereldliteratuur. Als wat hij al ambities en dromen had, liggen die al tijden achter hem. Hij was een sportheld op zijn middelbare school. En dat moest de rest van zijn leven maar genoeg zijn.

Ook het vertelperspectief was me niet heel aangenaam. Updike vertelt alles in de tegenwoordige tijd — wat toen nog geen versleten trucje was, maar uiterst gewaagd. Tegelijk is hij daarbij wel een alwetende verteller, die alles kan beschrijven; en dit dan doet in regelmatig prachtige taal. Alleen laat hij daarbij opvallend genoeg vaak bewust weg hoe zijn personages zeggen wat te zeggen hebben.

[wordt vervolgd]

John Updike, Rabbit, Run
with an afterword by the author

280 pagina’s
Penguin Classics 2006, oorspronkelijk 1960

Rabbit Redux ~ John Updike

[Dit boeklogje is ook onderdeel van een serietje, dat hier begint]

Meest opvallende kenmerk van de Rabbit-romans lijkt me nog niet eens dat ze allemaal dezelfde hoofdpersoon hebben. Of dat er steeds een decennium zat tussen de momenten van publicatie. Mij valt eigenlijk het meest op dat de boeken telkens langer worden.

Deel vier, Rabbit at Rest, telt bijna twee keer zo veel pagina’s als het beginboek, Rabbit, Run.

Terwijl die eerste roman misschien al wel te lang was voor zijn inhoud.

Want weliswaar is het lezen van deze boeken absoluut geen straf. Maar tegenover de pracht en de kracht van Updike’s taal blijft staan dat de inhoud vaak tamelijk vreselijk is; en dan al gauw te lang doorsleept.

De hoofdpersoon, Harry ‘Rabbit’ Angstrom’, deed in het eerste boek éen driest ding. Op goede dag stapte hij in zijn auto om voor altijd zijn huwelijk uit te rijden. Maar daar kreeg hij al dezelfde nacht spijt van. En al duurde het daarop nog een tijd voor hij weer bij zijn echtgenote Janice terug kwam, terugkeren deed hij.

In Rabbit Redux is het ditmaal Janice die de auto pakte en uit het leven van Rabbit wegreed — om samen te gaan leven met haar minnaar.

Dus komt ze tot nu toe nauwelijks in de boeken voor; of niet meer dan als een dreigend onweer in de verte. Wat haar tot wel een heel merkwaardig romanpersonage maakt.

En ook Rabbit Angstrom is een opvallend weinig uitgesproken figuur. Zijn heldendaden liggen namelijk al achter hem; tijdens zijn middelbareschooltijd was hij basketbalkampioen. Maar daar hint Updike slechts naar; hij vertelt er verder niets over. Het leven heeft Rabbit na die glorietijd voornamelijk passief gemaakt; alsof hij sindsdien in een eeuwige blessuretijd is aangeland. En de romans gaan vooral daarover.

Rabbit Redux bleek een boek te zijn dat onverwacht nog een luikje openzette naar een eerdere lezing. Ik kende het boek, en had het die eerste keer tamelijk vreselijk gevonden. Dit kwam dan vooral door een sterk claustrofobisch middengedeelte.

Als Rabbit Angstrom eenmaal eenzaam thuis zit — zij het dat zijn zoon van dertien daar dan ook nog bij hem woont — is het slechts een kwestie van tijd voor hij een zwerfkatje oppikt. Een achttienjarig grietje komt inwonen. Een verloren gelopen vrouw met als enige bezit de Porsche die ze van haar ouders kreeg.

Even later duikt er nog iemand op in het huis. Een vriend van de zwerfkat. Die een zwarte man lijkt te zijn. Bovendien heeft de man éen en ander op zijn kerfstok; waardoor hij het huis niet meer uit kan ook.

En Rabbit Angstrom laat zich dat alles aanleunen. Wat misschien nog wel het vervelendst is aan dit boek. Dit wist ik nog allemaal van de vorige keer lezen — vooral omdat het boek me toen ook al weinig anders bracht. Opvallend genoeg was ik wel de huidskleur vergeten van de mannelijke logee; terwijl Updike nu net zo veel moeite doet om dat element in het verhaal te brengen.

Als oudere en wat afstandelijker lezer zie ik meer dan bij eerste lezing, maar toch het meest hoe Updike met deze roman vreselijk zijn best doet om actuele thema’s in te brengen.

Rabbit Redux lijkt me daarom veel meer dan bij alle andere vier romans uit de serie achtergebleven in de tijd. Omdat er zo weinig ontwikkeling is, laat staan verhaal, ligt de nadruk nogal op zaken die toen even waren.

Het boek speelt zich af in 1969. Dus landen de Amerikanen op de maan. Het is een verder nutteloos gegeven, tot de lezer gebracht via een TV-uitzending in een andere kamer. Maar Updike gebruikt het wel.

Net zo kleeft aan het optreden van die zwarte man in het boek, de Vietnamoorlog op de achtergrond, of hun gezamenlijke drugsgebruik iets dat erop lijkt dat de auteur zijn effecten bewust heeft berekend.

Pas helemaal aan het einde, als door een plotse schok de ban is gebroken, en de claustrofobie die deze roman zo bepaalt doorbroken wordt, pas dan krijgt het boek iets.

Rabbit blijkt daarna ineens ook een tamelijk ongeremde zuster te hebben. Mim. En zij is in het luttel tal pagina’s dat ze verschijnen mag aanzienlijk boeiender dan haar broer.

[wordt vervolgd]

John Updike, Rabbit Redux
348 pagina’s
Penguin Modern Classics 2006, oorspronkelijk 1971

Rabbit is Rich ~ John Updike

[Dit boeklogje is ook onderdeel van een serietje, dat hier begint]

Eén voordeel heeft het om een reeks romans te lezen over hetzelfde personage. Die man ken je inmiddels. En alle minieme veranderingen in zijn leven worden daardoor gezien.

Een nadeel is dat de schrijver er niet vanuit kan gaan dat elke lezer van het boek de hele reeks kent. Dus moest Updike telkens ook nogal wat back-story geven in de boeken.

Soms loste hij dat probleem wel heel elegant op, trouwens. Rabbit is Rich speelt zich af in 1979; een jaar dat de VS een brandstofcrisis beleefde. De prijzen aan de pomp zijn hoog. Maar omdat Rabbit Angstrom inmiddels Toyota-dealer is geworden — erfenisje van schoonpapa — en Toyota’s aardig zuiniger zijn dan de aloude Amerikaanse pooierbakken, gaat het hem goed.

Wel kan hij grappen dat hij nu nooit meer de stunt kan uithalen waarmee Rabbit, Run twintig jaar daarvoor opende. In de auto stappen, en de hele nacht doorrijden, om weg uit een huwelijk te komen, is niet iets om zo maar te doen in tijden van brandstofschaarste. Daar had hij op dat moment eerst nog flink voor moeten sparen.

Een constante in de boeken is verder dat er niet veel in gebeurt. Weliswaar beschrijven ze — anders dan Ulysses — niet het leven in éen dag. Maar heel veel meer tijd verstrijkt er nu ook weer niet tussen begin en einde van het boek. Zij het dat Updike gelukkig af en toe even vooruit springt.

In het eerste hoofdstuk van deze roman komt zoon Nelson, inmiddels tweeëntwintig, weer eens thuis, en neemt daarbij een vriendin mee; waar hij niet mee schijnt te neuken.

En thuis is dan het huis van Janice’s moeder. Rabbit Angstrom woont bij schoonmama in, en is nog altijd bij zijn eerste echtgenote. Ondanks alle problemen.

Het tweede hoofdstuk uit Rabbit is Rich gaat uiteindelijk eigenlijk over niets anders dan de vraag waarom zoon Nelson zo ongewoon gespannen en gesloten is. Hij moet al het hele boek zijn vader iets vertellen, maar durft dat niet.

Maar uiteindelijk komt het hoge woord er dan toch uit — wat ook niet anders kan, de komst van een nieuw personage plaatst hem simpelweg voor een fait accompli. En dan is de goede lezer ook meteen zichtbaar welke dwaalsporen Updike in het verhaal heeft aangebracht. Vele vragen hadden kunnen rijzen, door diens hints. Want was Nelson homo? Heeft hij de dood van iemand op zijn geweten, of een andere ramp veroorzaakt? Schopte hij een vrouw met kind?

Dus deugt het schrijven wel, alleen blijven de personages wat deprimerend. En hoewel ik tegenwoordig meer om het schrijven geef dan om de personages is me overduidelijk waarom deze romans me ruim twintig jaar terug ooit zo tegenstonden.

Het derde hoofdstuk van Rabbit is Rich bestaat dan weer voornamelijk uit twee massascènes. In de eerste trouwt zoon Nelson met zijn zwangere bruidje. In de tweede zijn Rabbit Angstrom en zijn Janice onder vrienden.

En Updike is bijzonder goed in massascènes. Misschien ken ik zelfs wel geen betere schrijver dan hij van dit materiaal. Want, probeer het maar eens interessant te houden om telkens heel verschillende mensen het woord te geven. Of maak maar eens heel subtiel duidelijk hoe de sfeer op zo’n bijeenkomst langzaam verandert; bijvoorbeeld omdat er meer drank in de aanwezigen komt.

Puur voor het verhaal van de roman zijn deze passages evenwel niet meer dan passen op de plaats; kleine golfjes bewegen er in vrijwel stilstaand water. Nu goed, van de Rabbit-tetralogie verwachten dat die veel ontwikkelingen zullen brengen, is uiteindelijk rijkelijk onnozel. Daarvoor is de hoofdpersoon een te passief personage.

Rabbit is Rich is alleen ook nog een vrij plotloos boek. Het is alsof Updike al tijdens het schrijven vast besloot om over tien jaar met nog een deeltje te komen in de reeks. En dat daarmee een heleboel aan verhaal wel wachten kon.

Ook in het vierde en vijfde hoofdstuk staat de hoge kwaliteit van de beschrijvingen nogal in contrast met het dunne verhaal.

Eigenlijk gebeuren er maar twee dingen. Ook zoon Nelson vlucht weg uit zijn huwelijk als zijn vrouw dreigt te bevallen — een handeling die de plot van de roman Rabbit, Run herhaalt. En Rabbit Angstrom gaat met zijn Janice en wat vrienden op luxevakantie.

Daarbij wordt dan openlijk van partner geruild.

En tijdens die sex vinden ook nog enige experimenten plaats.

Updike hoorde tot de generatie auteurs voor wie het ineens normaal werd om openlijk te schrijven over alles wat er in een mensenleven voorvalt. De openlijke censuur op sex en andere obsceniteiten in boeken viel weg. In die zin illustreert de hele Rabbit-reeks ook duidelijk hoe veel meer vrijheid er ontstond. Rabbit Run werd nog gecensureerd door de uitgever, in 1959. In Rabbit is Rich gaat een heel boekdeel uiteindelijk over niets anders dan sex.

Maar de tijden zijn nu nog weer anders dan toen, en om éen of andere reden wekken al die uitgebreide erotische passages in zijn romans nu toch vooral verveling op. Bij mij althans. Maar gezien de populariteit momenteel van fanfic als Fifty Shades of Grey sta ik daar alleen in.

[wordt vervolgd]

John Updike, Rabbit is Rich
448 pagina’s
Penguin Modern Classics 2006, oorspronkelijk 1981

Rabbit at Rest ~ John Updike

[Dit boeklogje is ook onderdeel van een serietje, dat hier begint]

En toen pakte Rabbit at Rest ineens uit als een onvergetelijke roman. Omdat John Updike alles beter lukte in dit boek dan in de drie delen uit de Rabbit-serie ervoor.

Daarmee wordt wel een vraag wat er precies zo goed is aan dit boek.

Is het om de zekerheid dat Harry ‘Rabbit’ Angstrom zo meteen dood gaat — die ik al had voor het lezen — en daarmee een natuurlijk einde aan de reeks komt? Maakt het naderende afscheid dat de tekst vanzelf een extra lading krijgt? Dat de hoofdpersoon sterfelijk is, weegt bij vrijwel alles mee.

Wellicht telt mee dat de eenheid van plaats eindelijk eens doorbroken werd. In plaats van dat het verhaal enkel in dat wat trieste stadje Brewer, Pennsylvania, hangen blijft, worden ook zonniger oorden opgezocht. Rabbit en Janice hebben inmiddels een tweede huis in Florida, waar ze overwinteren.

Of ligt het prozaïscher, en komt mijn plezier in het boek door mijn eigen gewenning? Rabbit at Rest verscheen in 1990. Toen was ik al een tijdje in Updike. Deze roman, net als die ervoor en erna, werden dan ook min of meer gelezen op het moment dat ze uitkwamen. Misschien is simpelweg de Updike en zijn manier van schrijven van rond die tijd me beter bekend dan die uit welke andere periode uit zijn loopbaan ook.

Evenmin is uit te sluiten dat het lezen in serie deze zomer van alle Rabbit-romans me nu juist ontvankelijk maakte voor dit ene boek.

Een nog weer andere oorzaak kan zijn dat Updike eindelijk een evenwicht vond in wat nadruk moest krijgen in het boek. Want de drie personages waar hij de voorgaande romans aan op heeft gehangen, zijn allemaal merkwaardig passief.

Rabbit Angstrom beleefde zijn glorietijd als sportende tiener, en alles wat daarna gebeurde overkwam hem slechts.

Zijn vrouw Janice is zelfs amper een personage te noemen. Ook na drie boeken wist ik niet veel meer over haar dan dat ze graag een glaasje dronk en dat ze niet kan koken. Pas in Rabbit at Rest handelt ze eens. Onder meer door een cursus te gaan doen om makelaar te worden.

Zoon Nelson verwijt dan weer alles wat er in zijn leven misgaat aan het slechte huwelijk van zijn ouders; en dat zijn vader altijd misprijzend over hem geweest is.

Door deze drie miezers kleeft er in de eerste drie romans uit de serie een grote vergeefsheid aan alles. En daarmee misschien ook wel aan het lezen.

Pas in Rabbit at Rest staat er voldoende tegenover dit eeuwige gebrek aan handeling om balans te hebben. Heel positief in deze roman is bijvoorbeeld het optreden van Rabbit’s negenjarige kleindochter Judith in het eerste deel.

Dus zelfs al gaat het in de vierde roman nog erger mis dan in de drie ervoor — Rabbit zal sterven, zoon Nelson is aan de cocaïne verslaafd, en snuift het hele familiebedrijf op — om éen of andere merkwaardige reden is de ellende ditmaal beter te dragen dan eerder.

Bovendien vond ik het einde fraai, ondanks alle sentimentaliteit.

Ook dit boek weer ontvlucht Rabbit Angstrom zijn gezin door in de auto te stappen en weg te rijden. Al heeft hij ditmaal wel een bestemming om naar toe te gaan; dat appartement in Florida.

Ook ditmaal speelt hij een partijtje basketbal op straat. Aan het slot. En daarmee vond Updike een manier om zijn oude krijger nog bijna in het harnas te laten sneuvelen. Staande. Rechtop. Na een overwinning in het spel.

Punt is alleen wel al dat hij dat doet op 56-jarige leeftijd, en ik dat imiddels veel te jong vind om dood te gaan. Bij eerste lezing had ik daar nauwelijks idee bij. Toen was ook dit boek me veel te lang.

Ligt er nu wel nog de vraag of Updike met de Rabbit-reeks inderdaad de geschiedenis van de VS heeft verteld door nadruk te leggen op wat gebeurde in het leven van een alleman.

Zoals hij zelf ooit eventjes claimde.

Zoals ook elke criticus vervolgens braaf in commissie zou beweren.

En dan moet gezegd dat juist dat element me eerder stoorde in de boeken dan positief verraste. Updike overdreef. In Rabbit at Rest bestaat die actualiteit overigens vrijwel alleen uit het noemen van de namen van TV-series waar ‘Rabbit’ Angstrom naar keek. Ook in dat opzicht springt deze roman er positief tussenuit.

Van een afstandje bekeken is net zo goed te stellen dat Updike zijn boeken tegen de tijdsgeest in schreef. Ofwel, ze kunnen juist heel goed dienen om de clichés te ontkrachten die er over een bepaalde tijd bestaan. Wie de jaren vijftig in de VS voornamelijk ziet als een periode van groeiende welvaart zal dat echt niet te leren uit Rabbit, Run. En Rabbit is Rich speelt zich af tijdens de schraalte van een oliecrisis, terwijl Harry Angstrom juist dan rijk wordt en juist dan allerlei riskante beleggingen doet — zo koopt hij een hele lading gouden Krugerrands.

Wat belangrijk is in een bepaalde periode is op zijn best pas achteraf te zien. Door een neutrale toeschouwer. Waarbij de geschiedenis ook nog zo werkt dat weer enkele decennia later de blik terug alweer op heel andere zaken let. De constatering blijft staan dat achteraf detectiveschrijvers veel beter in staat zijn gebleken om hun tijd weer te geven dan de meer literaire types, omdat zij die tijd enkel gebruiken als neutraal decor; niet om er iets mee te zeggen.

[wordt nog éen maal vervolgd]

John Updike, Rabbit at Rest
512 pagina’s
Penguin Modern Classics 2006, oorspronkelijk 1990

Rabbit Remembered ~ John Updike

[Dit boeklogje is ook onderdeel van een serietje, dat hier begint]

Was er nog een vijfde Rabbit-roman. De kortste van allemaal. Een novelle. Die stiekem weggestoken werd in een bundel met korte verhalen bovendien. Amerikaanse uitgevers doen nu eenmaal niet aan novellen. Met als extra bijzonderheid dat Harry ‘Rabbit’ Angstrom op het moment dat het verhaal speelt al jaren dood is.

Rabbit Remembered werd onder meer geschreven om wat losse eindjes af te hechten die de romans hadden overgelaten. Maar mijn indruk is ook dat Updike vond dat hij altijd wel lekker had geschreven over Rabbit en diens wereldje. Aan dit boek is bovenal af te lezen dat de maker er plezier aan heeft beleefd.

Het zal vast schelen ook om al een hele cast aan personages te hebben klaar staan. Maak die mensen allemaal een paar jaar ouder. Laat ze puur menselijke fouten maken, en de roman is er al half.

Zo begint deze roman met de zin:

Janice Harrison goes to the front door when the old bell scrapes the silence.

De lezer van de Rabbit-tetralogie weet hierdoor meteen al: i] Janice leeft nog. ii] Ze is hertrouwd, met iemand waaraan Rabbit Angstrom een afgrijselijke hekel had — al had hij wel een affaire met diens vrouw. iii] Ze woont waarschijnlijk nog steeds in haar enorme ouderlijk huis.

Janice is overigens het minst interessante ofwel het meest onbegrijpelijke personage uit de Rabbit-boeken. In de eerste twee romans komt ze al nauwelijks voor, hoewel ze de echtgenote van de hoofdpersoon is. En mede daardoor lijkt het of Updike haar nooit helder voor ogen heeft gehad. Pas in het vierde deel laat hij haar zelf dingen doen — ze volgt dan ineens een opleiding tot makelaar.

De voornaamste intrige uit Rabbit Remembered stamt overigens nog uit Rabbit, Run van veertig jaar eerder. In dat eerste boek heeft Harry Angstrom enige maanden in zonde samen geleefd met Ruth, en haar waarschijnlijk zwanger gemaakt. Of dit zo is, en of er een kind van kwam, zal hem in de overige boeken telkens blijven plagen. Al biedt Rabbit at Rest dan ineens wel zekerheid.

Maar ook Ruth is inmiddels dood. En de vrouw die bij Janice aanbelt, komt vertellen dat Rabbit Angstrom ooit werkelijk een onecht kind verwekt heeft bij Ruth. Plus dat zij dat bastaardje is.

De opkomst van deze halfzuster dient dan weer om het leven van Rabbit’s zoon Nelson in perspectief te zetten — want van hem weten we niet beter dan dat hij net van de cocaïne af is, en overal een puinhoop van gemaakt heeft. Daarbij gebruikte Updike handig het gegeven dat mensen die elkaar niet kennen elkaar nog heel wat te vertellen hebben.

Aan Rabbit Remembered valt verder op dat de auteur het voor éen keer goed met zijn personages voor heeft. Updike gebruikte zijn macht als alwetende verteller nu eens niet om onmogelijke problemen te verzinnen. De meeste van de moeilijkheden in het boek lagen er trouwens nog, uit de vorige boeken.

Rabbit Remembered is daarmee zelfs op te vatten als een ‘happy ending’ voor de hele reeks. Het slot aan vier decennia aan verwikkelingen. Een afronding van een auteur die vond dat er nog wat recht te zetten was over een hele serie aan personages.

Mede daarom denk ik dat het boek eigenlijk slechts te verteren is als het in serie wordt gelezen met de vier voorafgaande delen. Dat maakt het boek roezig en daardoor is het goed. Afzonderlijk gelezen vond ik deze roman ook wat wee, bij de eerste pogingen.

John Updike, ‘Rabbit Remembered’
182 pagina’s
in: John Updike, Licks of Love
Short Stories and a Sequel

359 pagina’s
Alfred A. Knopf, 2000